Napoli: Vezüv’ün Gölgesinde Karakterini Korumayı Başaran Şehir

Geçen hafta “güney İtalya’nın en karakterli şehri” olarak anılan Napoli’deydim ve ona neden böyle dendiğini bu seyahatte çok iyi anladım… Napoli önce; sokakların sesi, duvarların yıpranmışlığı, balkonlardan sarkan çamaşırlar, dar aralıklardan geçen motosikletler, futbol bayrakları, kahve kokusu ve Vezüv’ün uzaktan görünen sessiz ağırlığı ile gösterdi kendini… Bu şehir kendisini steril bir Avrupa vitrini gibi sunmuyor, yaşanmışlığını saklamıyordu… Napoli’nin asıl etkisi de bence buradan geliyor: kusurlarını  -örtmeye çalışmadan- kendi kimliğine dönüştürmesinden…
Bu kimliğin arkasında tarihsel kırılmalar, siyasi hırslar, savaşın bıraktığı izler ve güney İtalya’nın uzun süre taşıdığı ekonomik-sosyal “dışlanmışlık” hissi var… Napoli’yi anlamak için meydanlarına, kiliselerine, sahiline bakmak yetmez; yeraltındaki yıkım hafızasına ve gündelik hayatına da bakmak gerekir. Çünkü bu şehirde tarih, çoğu zaman toprağın altında ve insanların alışkanlıklarında yaşamaya devam ediyor…
Pompei ve Herculaneum çevresinde gezerken İtalya’nın antik Roma mirasıyla kurduğu ilişkinin yalnızca arkeolojik değil, politik bir anlam da taşıdığını hissedersiniz. Antik kentlerin keşfi Mussolini döneminden çok daha eskidir; ancak 20. yüzyılda Mussolini yönetimi, Roma mirasını “Büyük İtalya” fikrinin simgesine dönüştürmeyi özellikle önemsemişti. Bu nedenle Pompei gibi alanlar yalnızca geçmişin kalıntıları değil, aynı zamanda modern İtalya’nın kendisini nasıl anlatmak istediğinin de sahnesi haline gelmiştir.
Mussolini dönemi, altyapı hamleleri ve modernleşme iddialarıyla güçlü bir devlet görüntüsü vermeye çalışırken, aynı zamanda İtalya’yı ağır bir savaş yıkımına da sürüklemiştir. İşte bu çelişki Napoli’de çok daha hissedilir hale gelir. Çünkü Napoli, İkinci Dünya Savaşı’nın bombardımanlarını, korkusunu ve yoksulluğunu doğrudan yaşamış şehirlerden biridir.
Bu hafızanın en çarpıcı duraklarından biri Galleria Borbonica’dır. 19. yüzyılda Bourbon döneminde inşa edilen bu yeraltı geçitleri, İkinci Dünya Savaşı sırasında binlerce Napolili için sığınak haline gelmiştir. Bugün bu tünellerde görülen paslı otomobiller, motosikletler ve terk edilmiş eşyalar; savaş sığınağı olarak kullanılan bu yeraltı dünyasının, savaş sonrası yıllarda da kentin enkazı, yoksulluğu ve gündelik hayat kalıntılarıyla dolmaya devam ettiğini gösterir. Galleria Borbonica bu yüzden yalnızca turistik bir durak değil; Napoli’nin savaş, korku, kayıp ve yeniden hayata tutunma hafızasının bir sembolüdür…
İşte Napoli’nin “futbol tutkusu” da biraz bu tarihsel arka plan içinde anlam kazanır. Savaş, yoksulluk, kuzey-güney ayrımı ve uzun süre ikinci planda görülmüş bir şehir olma duygusu; Napoli’de ortak kimliği daha güçlü hale getirmiştir. Futbol burada yalnızca bir spor değil, şehrin kendisini ifade etme biçimidir. Tribün, Napoli için bir eğlence alanı olduğu kadar “biz de varız” deme arenasıdır.
Bu yüzden Maradona’nın Napoli’de hâlâ bir futbolcudan çok daha fazlası olarak sahiplenilmesi de tesadüf değildir. Maradona, 1980’lerde Napoli’ye geldiğinde yalnızca büyük bir yıldız değildi; güneyin, kuzeyin zengin ve güçlü kulüpleri karşısında kendisini kanıtlama arzusunun bir sembolüne dönüştü. Napoli’nin ilk Serie A şampiyonlukları onun döneminde geldi. Ama asıl önemlisi, Maradona bu şehre kupa ile birlikte bir “özgüven” de getirmişti! Bugün Napoli sokaklarında her yerde Maradona duvar resimleri, formalar, küçük sunaklar ve bayraklar görürsünüz. Bunlar sadece futbol nostaljisi değildir. Maradona, Napoli halkı için dışarıdan gelen ama şehri anlayan, şehrin öfkesini ve gururunu sahada temsil eden bir figürdür. Bu nedenle Napoli’de futbol, mahalleyle, aileyle ve şehir onuruyla iç içedir.
Pompei’de konakladığım için ulaşım kısıtları nedeniyle bir Napoli maçının yalnızca ilk 20 dakikasını da olsa izleme imkânı buldum. O kısa sürede bile İtalyan futbolunun neden bir yaşam biçimi olduğunu görmek mümkündü. Oyunun ritmi, tribünün dikkati ve taraftarın duygusal yoğunluğu, futbolun burada gündelik hayatın sıradan bir parçası değil, şehrin ortak dili olduğunu gösteriyordu. Kevin De Bruyne gibi modern futbolun en usta oyuncularından birini Napoli formasıyla izlemek ayrıca etkileyiciydi. Onun oyunu, futbolun bazı ayaklarda nasıl sanatsal bir performansa dönüşebildiğinin canlı kanıtıydı adeta…
Napoli’nin karakterini koruduğu bir başka alan da kahvedir. Bugün küresel markalar şehre girmiş olabilir; ama Napoli’de kahve hâlâ zincir tüketim kültürünün kolayca teslim alabileceği bir alışkanlık değil… Espresso burada kısa, sert, hızlı ve sosyal bir ritüel... İnsanlar kahveyi uzun uzun oturup tüketmekten çok, hayatın akışı içinde küçük bir durak, gündelik bir nefes olarak yaşıyor. Hatta “caffè sospeso” geleneği, yani imkânı olan bir kişinin tanımadığı biri için de kahve ödemesi, Napoli’nin kahve kültürünün yalnızca damakla değil, dayanışmayla da ilgili olduğunu gösteren ne güzel bir gelenektir! 
Aynı şeyi pizza için de söylemek mümkündür. Napoli’de pizza, pahalı bir gastronomi gösterisine dönüşmeden dünyanın en tanınmış yemeklerinden biri olmayı başarmıştır. Michelin Rehberi’nde yer alan tarihi pizzerialarda bile esas duygu lüks değil, sadeliktir: hamur, domates, mozzarella, ateş ve hız… Burada iyi yemek, çoğu zaman karmaşık sunumlarda değil, kuşaklar boyunca korunmuş basit bir ustalıkta karşımıza çıkar. Napoli’nin halkçı yanı da tam burada belirir: Dünyanın en iyi pizzalarından birini yiyebilirsiniz ama bunu hâlâ sokağın, mahallenin ve gündelik hayatın içinde yapabilirsiniz…
Sanat tarafında ise Sansevero Şapeli’ndeki Örtülü İsa, Napoli’nin en güçlü simgelerinden biridir. Giuseppe Sanmartino’nun mermeri bir kumaş gibi işlediği bu eser, Napoli’nin ölüm, inanç, beden ve güzellik arasında kurduğu derin ilişkinin de bir yansımasıdır. Şehrin sokaklarında Maradona nasıl halk hafızasında bir ikona dönüşmüşse, Sansevero’daki Örtülü İsa da sanatın kutsallıkla kurduğu teması simgeler…
Sonuç olarak Napoli’yi unutulmaz yapan şey, tek tek anıtları ya da turistik durakları değildir. Bu şehir; antik mirası, faşizm döneminin politik izlerini, savaşın yeraltındaki hafızasını, Maradona ile ete kemiğe bürünen futbol tutkusunu, kahve ve pizza üzerinden koruduğu gündelik kültürünü aynı anda taşır… Ve Vezüv’ün gölgesinde yaşayan bu şehir, insana şunu hatırlatır: Bazı şehirler “kendileri kalabildikleri için” güçlüdür. Belki de bu yüzden, Napoli’den ayrıldıktan sonra akılda en çok kalan şey bir manzaradan çok şehrin kendi karakterinden ödün vermeyen tavrıdır…